از سازه تا گویه
پیش از نوشتن حتی یک سؤال، باید تعریف عملیاتی روشنی از سازه داشته باشید. «رضایت شغلی» یک مفهوم انتزاعی است؛ تا وقتی مشخص نکنید منظورتان دقیقاً چیست، نمیتوانید بسنجیدش.
مسیر استاندارد این است:
- مرور ادبیات: ببینید سازه در پژوهشهای معتبر چگونه تعریف و چند بعدی در نظر گرفته شده است.
- تعریف ابعاد: هر بعد را جداگانه تعریف کنید. مثلاً رضایت شغلی ممکن است شامل رضایت از حقوق، سرپرست، همکاران و ماهیت کار باشد.
- تولید مخزن گویه: برای هر بعد چند برابر تعداد نهایی گویه بنویسید. اگر برای هر بعد چهار گویه میخواهید، هشت تا ده گویه بنویسید تا امکان انتخاب داشته باشید.
اگر پرسشنامه استانداردی برای سازه شما وجود دارد، استفاده از آن سادهتر و قابل دفاعتر از ساخت پرسشنامه جدید است. در این حالت فقط باید فرایند ترجمه و ترجمه معکوس و بومیسازی را گزارش کنید.
اصول نوشتن گویه
- هر گویه فقط یک چیز بپرسد. جمله «از حقوق و شرایط کاری خود راضی هستم» دو موضوع را با هم میپرسد و پاسخدهنده نمیداند به کدام پاسخ دهد.
- از عبارتهای جهتدار پرهیز کنید. «آیا موافقید که این سیستم عالی است؟» پاسخ را هدایت میکند.
- ساده و کوتاه بنویسید. از اصطلاحات تخصصی و جملات طولانی اجتناب کنید.
- از منفی مضاعف بپرهیزید. «مخالف نیستم که...» گیجکننده است.
- چند گویه معکوس بگنجانید تا پاسخهای بیدقت شناسایی شوند؛ اما در تحلیل حتماً بازکدگذاری کنید.
انتخاب طیف پاسخ
طیف لیکرت پنجگزینهای رایجترین انتخاب است. نکات کلیدی:
- تعداد گزینهها: پنج یا هفت گزینه بهترین تعادل بین دقت و سهولت پاسخ است. طیفهای بیش از هفت گزینه معمولاً دقت واقعی را افزایش نمیدهند.
- گزینه میانی: وجود گزینه «نظری ندارم» طبیعیتر است، اما اگر میخواهید پاسخدهنده موضع بگیرد، طیف زوج (چهار یا شش گزینه) انتخاب کنید.
- یکدستی: جهت طیف را در کل پرسشنامه ثابت نگه دارید.
نسبت روایی محتوایی (CVR)
روایی محتوایی یعنی گویهها واقعاً سازه مورد نظر را پوشش میدهند. برای سنجش کمی آن، از روش لاوشه استفاده میشود:
- پرسشنامه را در اختیار گروهی از متخصصان (معمولاً ۵ تا ۲۰ نفر) قرار دهید.
- از هر متخصص بخواهید ضرورت هر گویه را در یکی از سه سطح مشخص کند: «ضروری است»، «مفید است ولی ضروری نیست»، «ضروری نیست».
- برای هر گویه، نسبت روایی محتوایی را بر اساس تعداد متخصصانی که گزینه «ضروری است» را انتخاب کردهاند محاسبه کنید.
حد مجاز CVR به تعداد داوران بستگی دارد؛ هرچه داوران بیشتر باشند، حد لازم پایینتر میآید:
| تعداد متخصص | حداقل CVR قابل قبول |
|---|---|
| ۵ | ۰٫۹۹ |
| ۸ | ۰٫۷۵ |
| ۱۰ | ۰٫۶۲ |
| ۱۵ | ۰٫۴۹ |
| ۲۰ | ۰٫۴۲ |
گویههایی که CVR آنها کمتر از حد جدول است، حذف یا بازنویسی میشوند.
شاخص روایی محتوایی (CVI)
CVI کیفیت گویه را از سه جنبه میسنجد: سادگی، مربوط بودن و وضوح. متخصصان هر گویه را در هر جنبه با طیف چهارگزینهای ارزیابی میکنند.
برای هر گویه، نسبت متخصصانی که نمره ۳ یا ۴ دادهاند محاسبه میشود:
- بیشتر از ۰٫۷۹: گویه مناسب است.
- بین ۰٫۷ تا ۰٫۷۹: گویه نیاز به بازنگری دارد.
- کمتر از ۰٫۷: گویه حذف میشود.
نتایج داوری متخصصان را نگه دارید. در بسیاری از دفاعها از دانشجو خواسته میشود فرمهای تکمیلشده داوران و جدول محاسبات CVR و CVI را ارائه کند.
گامهای بعد از روایی محتوایی
روایی محتوایی فقط اولین گام است. مسیر کامل اعتباریابی معمولاً اینگونه ادامه مییابد:
- مطالعه مقدماتی: اجرای پرسشنامه روی نمونهای کوچک (حدود ۳۰ نفر) برای شناسایی ابهامها و محاسبه پایایی اولیه.
- پایایی: محاسبه آلفای کرونباخ برای هر سازه.
- روایی سازه: تحلیل عاملی اکتشافی برای کشف ساختار و سپس تحلیل عاملی تأییدی برای تأیید آن.
- روایی همگرا و واگرا: بررسی AVE و معیارهای فورنل-لارکر یا HTMT.
جمعبندی
- پیش از نوشتن گویه، تعریف عملیاتی و ابعاد سازه را مشخص کنید.
- هر گویه فقط یک موضوع را بپرسد و جهتدار نباشد.
- CVR ضرورت گویه و CVI کیفیت آن را میسنجد.
- حد مجاز CVR به تعداد داوران بستگی دارد؛ CVI باید بالای ۰٫۷۹ باشد.
- روایی محتوایی جای پایایی و روایی سازه را نمیگیرد.